Bazy cd-rom jako podstawowe narzędzie badań naukometrycznych

Grzegorz Racki
Uniwersytet Śląski


PODSTAWOWE ZAŁOŻENIE:

Poziom badań należy w dużej mierze utożsamiać ze sposobem rozpowszechniania ich wyników, a jednocześnie - z szansą ich włączenia do obiegu naukowego. Celem funkcjonowania każdego badacza jest bowiem wprowadzanie do obiegu informacji, w postaci wyników badań, koncepcji, rozwiązań metodycznych, itp. Sukces w działalności badawczej polega na tym, że publikowane prace są czytane i twórczo wykorzystywane przez innych naukowców. Dany badacz, a tym samym i jednostka organizacyjna (instytut, wydział, uczelnia), w której pracuje, funkcjonują w świadomości uczonych obecnego i następnych pokoleń poprzez powoływanie się na konkretne publikacje.

Z powyższego założenia wynika merytoryczny sens różnorakich statystyczno-porównawczych zestawień, przekrojów i klasyfikacji (np. Marszakowa-Szajkiewicz 1996, Racki 1996, Webster 1998), konstruowanych przede wszystkim w oparciu o międzynarodowe wielodziedzinowe rejestry bibliograficzne Filadelfijskiego Instytutu Informacji Naukowej (Institute for Scientific Information; ISI). Szczególnie Science Citation Index (SCI), indeksujący w wersji CD-ROM 3600 renomowanych periodyków z nauk ścisłych, jest uznanym w świecie, niezwykle obiektywnym instrumentem analizy wartości badań, odzwierciedla bowiem ocenę dokonaną przez światową społeczność uczonych (np. Stefaniak 1994; Wincławska 1994). Marszakowa-Szajkiewicz (1996) podkreśla: "Podejście bibliometryczne umożliwia ogarnięcie całego systemu nauki. Każde inne badanie (np. socjologiczne) w porównaniu z nim jest wycinkowe (...) Przy analizie bibliometrycznej badania prowadzone są na obszernym materiale - uruchamia się światowe bazy danych (...) W ten sposób ilościowe rozszerzenie podstawy informacyjnej prowadzi do nowych jakościowych wyników". W przypadku rejestrów ISI są to już wielkości idące w dziesiątki milionów zarejestrowanych publikacji i setki milionów cytowań.

Statystyki bibliometryczne są miarą tak aktywności badawczej (liczba publikacji), jak i zasięgu oddziaływania publikowanych wyników (częstość cytowań) - w dodatkowy sposób oddaje to aspekt ilościowy i jakościowy pracy badawczej. Statystycznie udowodniono (np. Piela 1995), że mierniki aktywności naukowej są od siebie niemal liniowo zależne, a zatem wystarczy brać pod uwagę jeden możliwie kumulatywny wskaźnik (np. sumaryczny współczynnik wpływu czasopism, Impact factor). Korelacja dotyczy też ocen ekspertów (Skalska-Zlat 1995; Thomas i Watkins 1998). U progu XXI wieku bibliometria stała się merytoryczną podstawą ilościowych analiz nauki (naukometrii), a w praktyce jest nierzadko jej synonimem - takie podejście przejawia się np. w publikacjach Komitet Badań Naukowych (por. też Stefaniak 1994). Znaczenie informacji bibliometrycznych znacznie wzrosło po przyjęciu przez KBN parametrycznego systemu oceny merytorycznej jednostek badawczych ubiegających się o dofinansowanie działalności statutowej. Klasyfikację tego typu dla uczelni polskich przedstawił w Forum Akademickim nr 9/1998 Wiceprzewodniczący KBN profesor Andrzej K. Wróblewski. Wykorzystuje się w tym celu specjalną narodową bazą danych National Citation Report-Poland (NCR), opracowywaną na zamówienie przez ISI i będąca statystycznym podsumowaniem danych z wszystkich filadelfijskich indeksów cytowań. NCR - Poland stanowi zbiór opisów wszystkich publikacji autorów bądź współautorów, którzy podali, że ich instytucja macierzysta mieści się w Polsce.

Dla nauk przyrodniczych wyniki analiz baz ISI jako źródła mierzalnych wartości oceny dorobku są powszechnie uznawane za godne zaufania. W przypadku badań podstawowych (z założenia bardziej uniwersalnych) układem odniesienia jest na ogół nauka światowa (Stefaniak 1994). Z uwagi na regionalny i (lub) utylitarny aspekt części nauk (np. humanistycznych, społecznych, technicznych czy nauk o Ziemi), część publikacji jest przeznaczona do wykorzystania na rynku polskim i skierowana do krajowych odbiorców wyników badań. W przypadku nauk społecznych, a zwłaszcza humanistycznych wiarygodność tego rodzaju badań naukometrycznych jest ograniczona ze względu na operowanie niewielkimi zbiorami danych w odniesieniu do Polski. Na przykład, liczba prac zarejestrowanych w AHCI 1997 z afiliacją do polskich instytucji wynosi 70, zaś w SCI 1997 - 6765. Z tego tylko względu wyżej wspomniany ranking polskich uczelni odzwierciedla przede wszystkim poziom nauk ścisłych. Brak międzynarodowej skali wartościowania wskazuje na konieczność korzystania z krajowych indeksów cytowań. Jak dotąd, istnieje on tylko dla socjologii (w uniwersytecie toruńskim; Webster 1998). Z inicjatywy J.M. Rektora Uniwersytetu Śląskiego profesora Tadeusza Sławka rozpoczęto prace nad nową bazą danych pod roboczą nazwą "POLSKA LITERATURA HUMANISTYCZNA". Proponowany rejestr miałby służyć uzupełnieniu baz filadelfijskich poprzez systematyczne indeksowanie nie tylko reprezentatywnej grupy czasopism polskich, a także serii wydawniczych, podręczników i książek. W pierwszym etapie za punkt wyjścia przyjęto zestaw czasopism krajowych wyróżnionych przez Zespół Nauk Humanistycznych (H-01) Komisji Badań Podstawowych KBN dla dwóch dziedzin: literaturoznawstwa i językoznawstwa. Są to w sumie 33 czasopisma, zawierające rocznie blisko 2000 publikacji.

Od trzech lat UŚ posiada nowoczesny ośrodek informacji naukowej w Polsce. W sieci komputerowej znajdują się wielodziedzinowe rejestry bibliograficzne ISI: SCI, Social Sciences Citation Index (SSCI) oraz - ostatnio - Arts & Humanities Citation Index (AHCI). Z dużych baz tematycznych na CD-ROM dostępne są m. in.: GeoRef i Geobase (w sumie ponad 3000 periodyków i książek - nauki o Ziemi), Analytical Abstracts (1100 periodyków - chemia analityczna), Historical Abstracts (2100 czasopism i książek - historia), PsycLit (1300 czasopism i książek - psychologia), Index to Legal Periodicals (615 czasopism - prawo), Art Index (220 czasopism - sztuka). W sumie większość dyscyplin, uprawianych na uczelni, posiada zaplecze w postaci baz danych.

Problematyka z kręgu naukoznawstwa spotkała się w ogóle z szczególnym poparciem ze strony władz UŚ. Zaowocowało to przyznaniem celowego "grantu" rektorskiego, mającego za zadanie diagnozę obecnej pozycji uniwersytetu przez określenie rangi dorobku (przede wszystkim jakości publikacji w kategoriach zasięgu ich oddziaływania) na szczeblu wydziałów oraz składających się na nie zespołów badawczych. W ramach projektu, aktualnie finalizowanego, przeprowadzono oszacowanie jakości dorobku jednostek badawczych uniwersytetu na podstawie:

  • liczby publikacji uwzględnionych w rejestrach ISI w latach 1987-1998;
  • wykaz pól wyszukiwawczych (istotny przy ustalaniu strategii wyszukiwawczej)
  • liczby cytowań publikacji pracowników UŚ;
  • uzupełniającej analizy indeksowania dorobku w tematycznych bazach międzynarodowych i krajowych, w ramach poszczególnych (sub)dyscyplin, uprawianych na uczelni; należy podkreślić, że dopiero ten rodzaj analizy miałby podstawowe znaczenie dla dyscyplin w niewielkim stopniu włączonych do baz ISI;
  • dodatkowo, rejestry prac konferencyjnych stanowią podstawę do weryfikacji rangi konferencji i kongresów, w których aktywnie uczestniczyli pracownicy UŚ.

Baza NCR-Poland umożliwiła zweryfikowanie aktualnej pozycji UŚ w Polsce i na świecie oraz trendu zmian aż w 105 dyscyplinach. Można więc miarodajnie porównywać liczbowy dorobek np. fizyków, filologów i filozofów, gdyż nie chodzi to o zestawianie danych z różnych dyscyplin, w zmiennym stopniu uwzględnionych w rejestrach ISI. Co więcej, w końcowym opracowaniu wskaźniki bibliometryczne będą zestawione z kategoriami przyznanymi wydziałom i instytutom przez KBN, liczbą grantów oraz awansów na stopnie i tytuł naukowy. Tego typu "kartowanie" osiągnięć naukowych uczelni umożliwiło więc wyróżnienie dyscyplin i zespołów wiodących na tle tendencji ogólnopolskich i krajowych, których wyniki faktycznie zostały wprowadzone do światowego obiegu informacji; manifestuje się to najlepiej w powszechnej obecności w indeksach cytowań i bazach dziedzinowych. Wyselekcjonowane zostały prace szczególnie szeroko znane w świecie ("lista przebojów UŚ"). Z drugiej strony, wyłania się grupa zespołów praktycznie nieobecnych nawet w rozległych rejestrach tematycznych - a więc potencjalnie najsłabszych, o wątpliwych perspektywach rozwojowych.

Należy na zakończenie mocno podkreślić, że wyniki nawet najbardziej wszechstronnych badań naukometrycznych wymagają weryfikacji przez ekspertów w danej dziedzinie, już ogólnie uwidocznionych w kategoriach badawczych KBN-u. Ocena przez specjalistów odegra zasadniczą rolę przy rozpatrywaniu osiągnięć kierunków artystycznych (a także części nauk humanistycznych i społecznych).

WNIOSEK KOŃCOWY:

Wraz z doskonaleniem systemu oceny merytorycznej placówek badawczych przez KBN będzie się zmieniać rola oddziałów informacji naukowej. Wynika to z coraz bardziej efektywnego wykorzystania bibliograficznych baz danych (nie tylko filadelfijskich indeksów cytowań!) jako bezcennego źródła wiedzy dla decydentów o stanie i perspektywach rozwoju prowadzonych badań, tak w kontekście krajowym, jak i międzynarodowym. Wszelkie rejestry bibliograficzne wiążą się bowiem - z mniejszym czy większym - selekcjonowaniem prac naukowych oraz zapewniają ich dystrybucję. Generalnie dane te oddają zakres obecności w światowym obiegu informacji. Znaczenie monitoringu naukometrycznego staje się coraz bardziej kluczowe i - zgodnie z ogólnym kierunkiem ewolucji bibliotek w kierunku bibliotek wirtualnych - będzie to wymuszać zmianę charakteru z "pasywnych" punktów informacji naukowej w aktywne ośrodki dokumentacji i badań z kręgu nauki o informacji.

LITERATURA

KOZŁOWSKI J., KOPKA Z. 1995. Miejsce nauki polskiej w świecie 1990-1994 w świetle badań naukometrycznych: Science Citation Index, Social Science Citation Index. - Komitet Badań Naukowych .
MARSZAKOWA-SZAJKIEWICZ I. 1996. Bibliometryczna analiza współczesnej nauki. - Wyd. UŚ. 1-165.
PIELA L. 1995 - Zagadnienia Naukoznawstwa, 25-26: 147-160.
RACKI G. 1996 - Przegląd Geologiczny, 44: 928-930.
SKALSKA-ZLAT M. 1995 - Zagadnienia Naukoznawstwa, 25-26: 185-188.
STEFANIAK B. 1994 - Nauka i Szkolnictwo Wyższe, 3: 48-64.
THOMAS P.R. i WATKINS D.S. 1998. - Scientometrics, 41, 335-355.
WEBSTER B.M. 1998. - Journal of Information Science, 24: 19-32.
WINCŁAWSKA B.M. 1994 - Kultura i Społeczeństwo, 38: 209-216.

Góra
varia 24.jpg

Zapytaj bibliotekarza

Telewizja UŚ

Więc Jestem. Studencki serwis rozwoju