Szkolenia w Uniwersytecie Śląskim warunkiem efektywności wykorzystania baz danych

Aleksandra Kaszper
Biblioteka Uniwersytetu Śląskiego


Wprowadzenie nowych nośników informacji spowodowało zmianę sposobu udzielania informacji i metod pracy z czytelnikiem. Odbywało się to stopniowo od zainstalowania jednego stanowiska komputerowego w Oddziale Informacji Naukowej, gdzie od 1995 roku udostępnialiśmy 5 baz CD-ROM-owych (w większości z darów).

Na początku roku 1996, w związku z programem TEMPUS zainstalowano w OIN 5 stanowisk komputerowych dla czytelników i rozpoczęto udostępnianie baz danych w szerszym zakresie. Od marca 96, z chwilą wdrożenia systemu InfoWare rozpoczęliśmy udostępnianie 14 baz licencyjnych (wśród nich nasze najcenniejsze bazy Science Citation Index i Social Sciences Citation Index) oraz 15 baz tzw. demonstracyjnych oferowanych na krótko przez takie firmy jak SilverPlatter i UMI. Ilość posiadanych baz ulegała zmianom,i tak, w grudniu 1996 posiadaliśmy już 39 baz danych w menu naszego serwera. System był intensywnie reklamowany i ilość użytkowników baz danych w Oddziale Informacji Naukowej wyniosła prawie 1200 osób w ciągu roku. Liczba ta w roku następnym wzrosła o 700 osób. Wzbogaciliśmy się też o kolejne bazy danych. Szczególnie zależało nam na rozszerzeniu oferty dla nauk humanistycznych, stąd sprowadzenie baz MLA International Bibliography i Historical Abstracts. Rok 1998 to rok względnej stabilizacji - ilość baz ustaliła się na 23 licencyjnych, czyli z prenumeraty i 17 z zakupów i darów, a ilość użytkowników baz danych w OIN wynosiła prawie 2000 osób, wg prowadzonej książki odwiedzin. Statystyka wykorzystania baz danych w całej sieci naszego konsorcjum w tym okresie wykazuje także stały wzrost zainteresowania naszym systemem. W roku 1996 ilość logowań (czyli wejść do systemu w bibliotekach, instytutach, katedrach i zakładach) wynosiła prawie 3500, a już w roku 1997 wzrosła do 18259 logowań, z czego w samej Bibliotece Głównej UŚl - 9598, a w pozostałych jednostkach UŚl oraz Uniwersytecie Opolskim i Akademii Ekonomicznej - 8661. Statystyka roku 1998 przedstawia się jeszcze bardziej imponująco. Serwer zarejestrował 48056 logowań, czego 33.502 przypada na Bibliotekę Główną UŚl, 6110 na inne jednostki Uniwersytetu Śląskiego., 7606 na Akademię Ekonomiczną, a 837 na Uniwersytet Opolski. Jest to bardzo duży wzrost, nawet jeżeli przyjmiemy, że ponad 10000 połączeń to były logowania do jedynej dostępnej na razie wersji katalogu komputerowego Biblioteki Głównej w systemie ISIS. Najczęściej wykorzystywanymi bazami były Science Citation Index, Social Sciences Citation Index, GeoRef, CELEX (baza prawnicza dla wąskiej grupy użytkowników, ale bardzo intensywnie wykorzystywana), oraz,co zrozumiałe, bazy bibliograficzne Biblioteki Narodowej, z Przewodnikiem Bibliograficznym na czele. Koniec roku 1998 zamknęliśmy zaprenumerowaniem jeszcze 2 baz, o które upominali się nasi użytkownicy: GEOBASE i archiwalnego dysku Art and Humanities Citation Index za lata 1975-1994, uzupełniającego nasze bazy cytowań.

W ciągu całego tego okresu staraliśmy się robić wszystko, aby wykorzystanie oferowanych baz było efektywne, tzn. aby potencjał informacyjny posiadanych baz danych był racjonalnie wykorzystywany. Wiedzieliśmy, że skoro biblioteka ma być postrzegana jako ośrodek rozpowszechniania i sprawdzania nowych technik w zakresie informacji naukowej, to musi przejąć rolę przewodnika po nowych systemach, bazach różnego typu i innych źródłach informacji elektronicznej oferowanych przez nas naszym czytelnikom.

Wstępny etap obejmował intensywne dokształcanie personelu bibliotecznego, przede wszystkim przygotowanie osób pod kątem obsługi użytkowników baz danych. Szkolenia dla pracowników najpierw prowadzone były przez specjalistów z zewnątrz: z Info Technology Supply, Institute for Scientific Information, z Politechniki Wrocławskiej. Nasze doświadczenia wzbogacane były stażami zagranicznymi naszych bibliotekarzy, a także wizytami bibliotekarzy z zagranicznych bibliotek naszego konsorcjum.

W krótkim czasie wykształciliśmy zespół, który mógł prowadzić zarówno obsługę użytkowników, jak i prowadzić szkolenia użytkowników baz danych. Różnorodność systemów wyszukiwawczych, oprogramowań i baz danych spowodowała konieczność wprowadzenia regularnego programu szkoleniowego dla bibliotekarzy. Przez cały czas prowadziliśmy zajęcia i konsultacje dla bibliotekarzy Biblioteki Głównej i sieci bibliotecznej. Zależało nam głównie na tym, aby jak najwięcej osób obsługujących czytelników, mogło służyć im pomocą przy korzystaniu z baz danych, ewentualnie udzielać informacji na ten temat (np. w przypadku bibliotek, w których z przyczyn technicznych, system InfoWare miał być wprowadzony w terminie późniejszym). Program doskonalenia zawodowego został stałym punktem działalności naszej biblioteki i jego podstawowym celem jest doskonalenie nabytych i przyswajanie nowych umiejętności. Regularne szkolenia użytkowników baz danych rozpoczęliśmy już w roku 1996, ale rozwinęliśmy tego typu działalność w roku 1997. Zajęcia były zróżnicowane w zależności od kategorii użytkowników. Rozpoczęliśmy od programów prezentacji baz danych dla poszczególnych wydziałów, a później stopniowo wprowadzaliśmy program szczegółowego wyszukiwania literatury zarówno dla pracowników naukowych, jak i dla doktorantów i studentów naszej Uczelni. Programy zajęć oparte zostały na doświadczeniach wyniesionych z obsługi użytkowników w Oddziale Informacji Naukowej, ponieważ większość z nich wymagała indywidualnego szkolenia, lub daleko idącej pomocy. Wprawdzie każda baza jest zaopatrzona w instrukcję korzystania ("help" lub "guide") ale są one przeważnie napisane w języku wyszukiwawczym bazy, czyli gł. w angielskim, a nie każdy student włada biegle tym językiem. Poza tym są one dosyć obszerne i opieranie się na nich jest czasochłonne, pomijając specjalistyczną terminologię takich podręczników.

Dlatego opracowaliśmy programy nauczania, w których niezależnie od kategorii użytkowników wprowadziliśmy podstawowe elementy :

  • zakres i zasięg chronologiczny bazy (wiedza niezbędna przy wyborze właściwej bazy dla danej dyscypliny)
  • wykaz pól wyszukiwawczych (istotny przy ustalaniu strategii wyszukiwawczej)
  • istniejące słowniki, indeksy lub tezaurusy (ułatwiające wybór odpowiednich terminów wyszukiwawczych)
  • operatory logiczne
  • możliwości limitowania zbiorów (zróżnicowane w zależności od bazy)
  • zasady formułowania hasła wyszukiwawczego i szukanie wieloaspektowe
  • zaznaczanie rekordów i tworzenie listy
  • drukowanie i nagrywanie na dyskietki.

W trakcie szkolenia staramy się ograniczyć do minimum terminologię fachową, ewentualnie w sposób przystępny wyjaśniać stosowane pojęcia. Prowadzone zajęcia oparte są przede wszystkim na praktyce, ćwiczenia prowadzimy na przykładach, które dotyczą pracy badawczej użytkowników lub kierunku studiów.

Zajęcia dla pracowników naukowych, oprócz przekazywania podstawowych informacji dot. wyszukowania literatury na określony temat, obejmowały wyszukiwanie cytowań w bazach Institute for Scientific Information oraz korzystanie z bazy Journal Citation Reports. Ta kategoria użytkowników często zamawiała u nas cykl zajęć rozszerzony do kilku baz omawianych bardzo szczegółowo. Tak było np. w przypadku Instytutu Psychologii, lub pracowników Instytutu Chemii lub Wydziału Biologii, którzy później już samodzielnie prowadzili tego typu zajęcia dla swoich studentów. Drugą kategorią szkolonych użytkowników byli doktoranci,głównie z Wydziału Nauk o Ziemi, którym zależało na prawidłowym przeszukaniu bazy pod kątem zebrania literatury do pracy naukowej . Zajęcia kładły nacisk na jak największą relewantność wyszukiwania i temu poświęcano najwięcej praktyki. Trzecia kategoria użytkowników - studenci, wymagała najwięcej zaangażowania. Zorganizowanie regularnych zajęć dla nich było (i jest) najtrudniejsze. Najczęściej trafiają oni bezpośrednio do Oddziału Informacji Naukowej i nie mając w ogóle doświadczenia w przeszukiwaniu baz danych, a czasem i w pracy z komputerem wymagają wiele czasu i wysiłku włożonego w instruktaż. Podczas zajęć ze studentami staramy się wyjaśniać pewne nieporozumienia i wdrożyć właściwy sposób poszukiwania literatury we wszystkich dostępnych w bibliotece materiałach i, wszelkimi metodami. Często musimy uświadamiać studentom, że zbieranie literatury do pracy naukowej nie polega na zamówieniu wydruku z komputera.

Pojęcie "information literacy" pojawiło się w fachowej literaturze światowej ponad 20 lat temu i obejmuje takie umiejętności jak wyszukiwanie, selekcja i wykorzystanie informacji naukowej. Przekazanie tych umiejętności miało być zadaniem biblioteki naukowej. Niestety zajęcia tego typu nie figurują obecnie w programach nauczania szkoły wyższej, dlatego tylko niewielka część studentów, w przypadku naszej Uczelni, jest tymi zajęciami objęta. A praktyka nie nastraja optymistycznie. Studenci bardzo często nie potrafią właściwie sformułować problematyki swojej pracy, i tym samym podać terminów wyszukiwawczych. Nie odróżniają baz danych na CD-ROM od źródeł Internetowych, katalogu od bibliografii, bazy bibliograficznej od pełnotekstowej.. Mając do dyspozycji elektroniczne źródła informacji z góry odrzucają możliwość (a czasem konieczność) przeszukiwania źródeł drukowanych. Proponowane przez Bibliotekę zajęcia mają na celu rozwiązanie tych problemów i wdrożenie użytkownika do właściwego toku pracy.

Szkolenia prowadzone są w naszej bibliotecznej pracowni komputerowej, w której przy siedmiu stanowiskach mogą być prowadzone zajęcia dla grup od 7 do 14 osób. Od zeszłego roku ustaliliśmy stałe dni szkoleń dla osób zainteresowanych korzystanie z baz danych - wtorki dla kierunków ścisłych i czwartki dla kierunków humanistycznych. Przeważnie terminy te są rezerwowane przez pracowników jednej katedry czy zakładu, lub dla grupy studentów jednego kierunku. Chcemy utrzymać te zajęcia jako stały element naszej pracy z czytelnikiem

Będziemy także sprawdzać efekty naszych wysiłków. Z początkiem tego roku rozesłaliśmy do naszych potencjalnych użytkowników ankietę dotyczącą korzystania z elektronicznych źródeł informacji. Na prawie 400 rozesłanych ankiet spłynęły 63 odpowiedzi, co nie jest na pewno reprezentatywne dla środowiska, niemniej odpowiedzi te zostały starannie przeanalizowane i będziemy wyciągać wnioski. Odpowiedzi nie były zaskakujące. Większość ankiet wypełnili pracownicy naukowi (z nauk ścisłych) korzystających z elektronicznych źródeł informacji w swoim miejscu pracy, tzn. na ankietę zareagowały osoby które korzystają z komputera i nie mają już barier psychologicznych. Osoby te wykorzystują najczęściej bazy danych na CD-ROM. Studenci korzystają najczęściej z Internetu w swoich bibliotekach wydziałowych lub w Bibliotece Głównej. Na pytanie o korzystanie ze źródeł drukowanych odpowiedziała twierdząco 1/3 zarówno studentów jak i pracowników naukowych. Najbardziej nam zależało na informacji dotyczącej szkoleń tzn. jakie problemy zmuszają ich do wzięcia udziału w szkoleniu (tu głównie kłopoty z ustalaniem słów wyszukiwawczych, ograniczaniem liczby dokumentów), czy brali udział w zajęciach i jeżeli tak, to czy zajęcia były wystarczające (te osoby które brały udział w szkoleniu przyznały, że były wystarczające do samodzielnego korzystania z baz danych). Do najczęściej wykorzystywanych baz należą Science Citation Index (przez pracowników naukowych) oraz Przewodnik Bibliograficzny (przez studentów). W ankiecie umieściliśmy także pytanie dotyczące sposobu rozpowszechniania informacji o bazach danych. Pomimo tego, że wydaliśmy już 5 wydań (właściwie 6) informatora o bazach, informacje o systemie były podawane w "Gazecie Uniwersyteckiej", jest opracowana strona domowa ze szczegółową informacją o bazach, były organizowane wystawy i są rozsyłane ulotki informacyjne, większość osób przyznała że o systemie rozpowszechniania InfoWare dowiedziała się od kolegów, znajomych, wykładowców.

Ankieta, mimo że nie była sukcesem, a może właśnie dlatego, potwierdziła konieczność szkoleń i w przyszłości będziemy także przeprowadzać badania efektywności wykorzystania systemu InfoWare, co pozwoli nam na wprowadzanie zmian i udoskonaleń w jego funkcjonowaniu.
 

Góra
varia 27.jpg

Zapytaj bibliotekarza

Telewizja UŚ

Więc Jestem. Studencki serwis rozwoju