Sieciowe bazy danych, użytkownicy i ich szkolenie w Poznańskim Centrum Superkomputerowo-Sieciowym

Bartosz Gajda, Sławomir Niwiński, Iwona Pujanek*
Poznańskie Centrum Superkomputerowo-Sieciowe, *Biblioteka Główna Politechniki Poznańskiej


Streszczenie

W pracy dokonano przeglądu bibliograficznych baz danych dostępnych sieciowo dla środowiska naukowego Poznania z serwera Poznańskiego Centrum Superkomputerowo-Sieciowego. Omówiono środowisko sprzętowe i programowe baz. Przedstawiono też strukturę ich wykorzystania przez pracowników i studentów poszczególnych uczelni i instytutów naukowych Poznania. Opisano różnorodne metody szkolenia użytkowników, korzystających z baz danych na nośnikach elektronicznych.

Summary

In this paper we reviewed networking bibliographic databases accessible to the Poznań scientific community from Poznań Supercomputing and Networking Center. The hardware and software used for databases access services were also discussed. The structure of using them by the scientists and students of univer-sities and academic institutes was presented as well. The different methods of training proposed for users of databases on the electronic media were described.

1. Wstęp

Schyłek XX wieku stał się początkiem gwałtownego rozwoju technologii mikroelektronicznej, co pociągnęło za sobą również olbrzymi rozwój narzędzi komunikacyjnych i technik informacyjnych.
Rozwój Internetu, obserwowany w Polsce od połowy roku 1996, spowodo- wał znaczący jakościowo postęp w dostępie do światowych zasobów informacji.
Poznańskie Centrum Superkomputerowo-Sieciowe (PCSS) jest operatorem Miejskiej Sieci Komputerowej (MAN) oraz regionalnym Centrum Komputerów Dużej Mocy. Działalność ta jest wielopłaszczyznowa. W związku z tym PCSS oferuje swym użytkownikom różnorodny zestaw usług:

  • obliczenia dużej mocy,
  • dystrybucja i serwis oprogramowania,
  • archiwizacja plików,
  • regionalne bazy danych,
  • usługi komunikacyjne (poczta elektroniczna,. telekonferencje, sieciowy system plików, Gopher, WWW, NEWsy, itp.),
  • usługi specjalistyczne (laboratoria multimedialne w zakresie wizualizacji i animacji).

Wśród tej bogatej oferty ważne znaczenie dla środowiska naukowo-badaw-czego Poznania mają usługi związane z udostępnianiem baz danych na nośnikach elektronicznych. Wynika to z dużej szybkości i aktualności przepływu informacji oraz błyskawicznego otrzymywania kompletu danych bibliograficzno-abstrakto- wych oferowanych przez te bazy.

2. Przegląd i warunki korzystania z baz

Po uzyskaniu z Komitetu Badań Naukowych w 1996 roku dotacji w ramach działalności ogólnotechnicznej i wspomagającej badania na rozbudowę i udostęp- nianie w sieciach komputerowych baz danych o charakterze regionalnym, PCSS zakupiło licencje na bibliograficzne bazy danych. W chwili obecnej dysponuje ono następującymi bazami :

  • SCI/CDEA - Science Citation Index, Compact Disc Edition with Abstracts, - wersja sieciowa dla 1-5 równoczesnych użytkowników,
    - okres subskrypcyjny: 1 stycznia 1997-31 grudnia 1999;
  • A&HCI/CDE - Arts and Humanities Citation Index, Compact Disc Edition, - wersja sieciowa dla 1-5 równoczesnych użytkowników,
    - okres subskrypcyjny: 1 stycznia 1996 - 31 grudnia 1999;
  • SSCI/CDE - Social Sciences Citation Index, wypożyczona
    - wersja sieciowa dla 1-5 równoczesnych użytkowników,
  • CCCD - Current Contents on CD with Abstracts, zawierającą sześć serii:
    • Engineering, Computing & Technology,
    • Physical, Chemical & Earth Sciences,
    • Life Sciences,
    • Clinical Medicine,
    • Social & Behavioral Sciences,
    • Agriculture, Biology & Environmental Sciences.

- wersja sieciowa dla 1-3 równoczesnych użytkowników,
- okres subskrypcyjny: 1 stycznia 1997 - 31 grudnia 1999.

Wszystkie bazy zostały zakupione od jednego producenta, firmy Institute for Scientific Information (ISI).
Licencje powyższych baz mają charakter sieciowo-regionalny i w obecnej formie dotyczą całego środowiska naukowego miasta Poznania: uczelni, instytu- tów PAN oraz jednostek badawczo-rozwojowych.
Korzystanie przez użytkowników z wyżej wymienionych baz jest bezpłatne. Wymaga jedynie zainstalowania oprogramowania klienta na komputerze osobistym PC, z którego jest dostęp do miejskiej sieci komputerowej (MAN). Oprogramowanie klienta może działać na komputerach pracujących pod kontrolą: Windows 3.1, Windows 3.11, Windows 95 lub Windows NT. Oprogramowanie klienta jest dostępne w serwisie FTP, a opis instalacji programu w serwerze WWW sieci POZMAN (http://www.man.poznan.pl/).

3. Środowisko sprzętowe i programowe baz danych

Dostawcą serwera i oprogramowania jest brytyjska firma Info Technology Supply Ltd. Rolę serwera bibliograficznych baz danych spełnia system o następującej architekturze:

  • płyta główna z dwoma procesorami Pentium 130 MHz,
  • dysk systemowy 850 MB,
  • trzy dyski po 9 GB każdy, Fast Wide SCSI II, razem 27 GB przestrzeni dyskowej,
  • 128 MB RAM,
  • 32 bitowy EISA Ethernet Network Interface,
  • system operacyjny Windows NT Serwer 3.51,
  • oprogramowanie zarządzania i udostępniania baz danych Info Ware CD/HD UltraNet Software.

System umożliwia przeładowanie informacji zawartych na płytach kompak- towych (CD-ROM-ach) do pamięci dyskowej komputera i udostępniane jej poprzez sieć komputerową. Pozwala on na:

- obsługę przeszło 100 użytkowników równocześnie korzystających z baz danych,
- obsługę wolniejszych połączeń transmisyjnych (już od 64Kb/s),
- szybkość transmisji w sieci Ethernet 10 Mb/s (dla pojedynczego użyt -kownika),
- średni czas dostępu rzędu 9 ms,
- przechowywanie i udostępnianie równocześnie kilkadziesiąt do kilkuset baz danych w trybie on-line,
- obsługę i dostęp przez kilka protokołów sieciowych (TCP/IP, IPX, NetBios) równocześnie.

System jest modułowy i można go rozbudowywać. Dotyczy to szczególnie pamięci operacyjnej i dyskowej, ta ostatnia może być rozszerzona do 28 dysków po 9 GB każdy.

4. Użytkownicy baz danych

Użytkownikami wyżej wymienionych baz danych są pracownicy i studenci środowiska naukowego Poznania, przede wszystkim wyższych uczelni :

  • Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza,
  • Akademii Rolniczej,
  • Akademii Medycznej,
  • Politechniki Poznańskiej,
  • Akademii Ekonomicznej,
  • Akademii Wychowania Fizycznego,

jak również instytutów badawczych PAN:

Instytutu Chemii Bioorganicznej PAN,
Instytutu Fizyki Molekularnej PAN,

oraz jednostek badawczo-rozwojowych miasta.

Ogółem zarejestrowanych jest 250 kont dostępu do baz danych. Strukturę procentową użytkowników korzystających z baz w poszczególnych jednostkach naukowych przedstawiono na rys.1

 

Udział jednostek naukowych w korzystaniu z baz danych

 Rys.1 Udział jednostek naukowych w korzystaniu z baz danych


Jak wynika z wykresu zdecydowanie największą liczbę użytkowników baz ma Uniwersytet im. A. Mickiewicza (34%). Użytkownicy Akademii Rolniczej, Akademii Medycznej oraz Politechniki Poznańskiej stanowią 10-18% korzystających w każdej uczelni; instytuty PAN to 15 % ogółu użytkowników. Akademia Wychowania Fizycznego i Akademia Ekonomiczna to w sumie około 5% ogółu użytkowników a 6% stanowią pozostali.
Czasowe wykorzystanie baz przez poszczególne jednostki naukowe Poznania ilustruje rysunek 2.

 

Schemat czasowego wykorzystanie baz danych przez jednostki naukowe Poznania

 Rys.2 Czasowe wykorzystanie baz przez jednostki naukowe


Z rysunku wynika, że 34% użytkowników z UAM wykorzystuje tylko 29% czasu, Instytut Chemii Bioorganicznej PAN, posiadający tylko 8% ogółu użyt-kowników wykorzystuje aż 23% czasu, a Akademia Medyczna, 12% użytkowników, również 21% czasu.
Należy w tym miejscu wspomnieć o fakcie, iż konta dostępu do baz zakła- dane są zarówno dla użytkowników indywidualnych (w poszczególnych insty- tutach) jak również dla bibliotek uczelnianych i instytutowych. Proporcje ilościowe między tymi kontami kształtują się różnie w poszczególnych uczelniach. Ogółem wśród wszystkich użytkowników, 12% stanowią konta biblioteczne, a 88% to użytkownicy indywidualni. Czasowe wykorzystanie baz danych w globalnym ujęciu: użytkownicy indywidualni -biblioteki pokazano na rysunku 3.

Schemat czasowego wykorzystania baz użytkownicy a biblioteki

Rys.3 Czasowe wykorzystanie baz: użytkownicy indywidualni a biblioteki


Na rys.3 pokazano, że 12% użytkowników korzystających z baz na stano- wiskach bibliotecznych wykorzystuje czas w 7%. Zważywszy na ograniczony czas dostępu do baz (w porównaniu do użytkowników indywidualnych), związany z godzinami otwarcia poszczególnych bibliotek, uważamy to wykorzystanie za bardzo dobre.

Bazy oferowane przez PCSS można podzielić na dwie zasadnicze grupy:

  • bazy bibliograficzno-abstraktowe (Current Contents, wszystkie serie),
  • bazy mające charakter indeksu cytowań (SCI, SSCI, A&HCI).

Bazy bibliograficzno-abstraktowe służą użytkownikom przede wszystkim do wyszukiwania potrzebnej do badań literatury według opracowanej uprzednio strategii wyszukiwawczej. Otrzymane z tych baz rekordy tworzą podstawę do zamawiania artykułów źródłowych na temat interesujący badacza. Bardzo pomocny jest więc tutaj podział bazy CC na sześć serii tematycznych.
Bazy typu "indeks cytowań", to źródło przede wszystkim służące śledzeniu rozwoju poszczególnych gałęzi wiedzy poprzez obserwacje ilości cytowanych artykułów własnych w czasopismach o różnej randze naukowej (ang.impact factor). Jest to bogate źródło do badań telemetrycznych, jednakże, jak wynika z rysunków przedstawionych poniżej (rysunki 4 i 5), cieszące się mniejszym zainteresowaniem użytkowników.

Schemat procentowego wykorzystania baz przez użytkowników

Rys.4 Procentowe wykorzystanie baz przez użytkowników


Jak wynika z rys.4, największym zainteresowaniem cieszyły się najnowsze roczniki 1998 i 1999 bazy Current Contents, 53 % użytkowników. Rocznikiem 1997 zainteresowanych było18% korzystających, z rocznika 1996 skorzystał 1% użytkowników. Globalnie, z baz Current Contents wszystkich roczników skorzy-stało 72% ogółu użytkowników. Pozostałe 28% użytkowników było zaintereso-wanych bazami typu "citation index" a więc Science Citation Index, Social Sciences Citation Index oraz Arts & Humanities Citation Index, wszystkich dostępnych roczników.
Podobnie kształtowała się sytuacja jeśli chodzi o czasowe wykorzystanie baz danych. Przeglądaniu roczników 1998 i 1999 Current Contents użytkownicy poświęcili 49% czasu, rocznika 1997 - 17 %, rocznika 1996 - 3 %. Ogółem, bazie Current Contents poświecono 69% czasu. Analiza szczegółowa z ukazaniem czasu przeglądania wszystkich dostępnych roczników baz została zilustrowana na rysunku 5.

Schemat procentowego czasu wykorzystania baz przez użytkowników

Rys.5 Procentowy czas wykorzystania baz przez użytkowników


Przedstawiona na rysunkach komputerowa analiza statystyczna, przeprowa- dzona przez administratora systemu obejmowała dane z okresu ostatnich trzech miesięcy tj., grudzień '98 - luty '99.

5. Szkolenie użytkowników korzystających z baz danych na nośnikach elektronicznych

Zasoby informacyjne stanowią najistotniejszy czynnik potencjału cywiliza-cyjnego i bez racjonalnego ukształtowania tej sfery nie może w sposób efektyw- ny funkcjonować nowoczesne społeczeństwo. Informacja staje się coraz bardziej rozproszona i aby ją racjonalnie wykorzystać należy posiadać umiejętność korzys- tania z niej, a więc przede wszystkim:

  • rozpoznać własne potrzeby informacyjne,
  • wyszukać odpowiedni zasób informacji z różnorodnych źródeł,
  • ocenić przydatność tych informacji,
  • zastosować je w sposób efektywny i twórczy.

Rozpoznanie własnych potrzeb informacyjnych wiąże się z tworzeniem właściwej strategii wyszukiwawczej. Ważne jest też określenie typu dokumentów, jakie chcemy otrzymać w wyniku przeszukania bazy. Związane jest to zarówno z charakterem pracy, do której zbieramy literaturę, jak też z dostępnością w bibliotekach publikacji różnego typu.
Dla użytkowników baz danych w PCSS wyszukanie odpowiedniego źródła informacji, to decyzja w sprawie wyboru bazy i jej serii.
Ocena przydatności wyszukanej informacji to umiejętność prawidłowego wyboru odpowiedniej informacji spośród wyszukanych. W odpowiedzi na zadane pytania można otrzymać duże zbiory rekordów, które należy umiejętnie zanalizować.
Otrzymany w wyniku przeszukiwania bazy zbiór informacji należy odpowiednio zapisać, ewentualnie stworzyć własną bazę danych, aby w efekcie uzyskać pożądaną kolekcję materiałów źródłowych z odpowiednich bibliotek w kraju i zagranicą.
Biorąc pod uwagę wszystkie elementy składające się na umiejętność efektywnego wykorzystania zasobów informacyjnych sieciowych baz danych rozpoczęto szkolenie użytkowników tych baz. Jak wynika z przedstawionej w rozdziale 4 analizy użytkowników korzystających z baz, większość z nich (88%) stanowią użytkownicy indywidualni, a tylko 12% to użytkownicy korzystający z komputerowych stanowisk bibliotecznych.
Użytkownikami baz danych w bibliotekach są przeważnie studenci ostatnich lat studiów, poszukujący literatury do prac magisterskich, doktoranci, a wśród nich słuchacze podyplomowych studiów doktoranckich, jak również, choć w mniejszym stopniu, samodzielni pracownicy naukowi. Ci ostatni częściej korzys- tają z indywidualnych kont dostępu w instytutach i katedrach.
Uwzględniając podział użytkowników na studentów i pracowników, obserwu- jemy, że studenci i doktoranci mają największe potrzeby informacyjne i propono- wane bazy danych umożliwiają im przegląd odpowiedniej literatury. Zupełnie innego podejścia wymagają studenci zaoczni oraz słuchacze studiów podyplomo- wych, którzy w wielu przypadkach dotychczas nie mieli do czynienia z nowoczesnymi technikami informacyjnymi. Szkoleniem tych dwóch grup użyt-kowników (studentów IV roku studiów i słuchaczy studiów podyplomowych) w zakresie efektywnego korzystania z nowoczesnej informacji, zajmują się pracownicy Oddziałów Informacji Naukowej bibliotek szkół wyższych w Poznaniu.

Olbrzymiej grupie użytkowników, korzystających z indywidualnych kont dostępu do sieciowych baz danych, należało więc stworzyć możliwość odpowied- niego szkolenia.. Przede wszystkim z myślą o nich w niedługim czasie po zainstalowaniu baz danych na serwerze umieszczono polskie tłumaczenie oryginalnej pomocy (HELP), dołączonej do baz. Początkowo Current Contents, a później również Science Citation Index. Był to pierwszy krok mający na celu przybliżenie metod korzystania z baz. Jednakże kontakt z użytkownikami poprzez pocztę elektroniczną wskazywał na konieczność zorganizowania szkolenia w formie seminarium. Projektując zakres tematyczny szkolenia szczególny nacisk położono na omówienie zawartości poszczególnych baz oraz szerokich możliwości ich przeszukiwania, przy różnym stopniu zaawansowania użytkowników.
Szkolenie prowadzono w sali seminaryjnej PCSS, posiadającej stanowisko dostępu do sieciowych baz danych, połączone z projektorem do bezpośredniej prezentacji omawianych zagadnień. Był to więc wykład omawiający tworzenie różnorodnych strategii wyszukiwawczych. Przedstawiono możliwości :

  • przeglądania i wybierania słów kluczowych z indeksów,
  • korzystania z aktywnych pól rekordów,
  • zadawania pytań bezpośrednio z klawiatury,
  • przeszukiwania w jednym lub wieku polach rekordu.

Bezpośrednia prezentacja zagadnień poparta przykładami miała na celu roz- szerzenie wiedzy użytkowników na temat zasad i możliwości stosowania słów kluczowych i deskryptorów, limitowania wyszukiwań przez stosowanie ogra- niczeń, np. języka, roku, typu publikacji, możliwości różnorodnego łączenia ter- minów za pomocą operatorów Boole'a (or, and, not), w celu osiągnięcia oczekiwanego rezultatu poszukiwań.
Dobra znajomość zawartości poszczególnych baz oraz możliwości, jakie daje oprogramowanie, pozwala na efektywne wyszukiwanie Nieumiejętne przeszuki- wanie zasobów powoduje, że wiele użytecznych dokumentów jest niedostępnych w trakcie wyszukiwania.

6. Uwagi końcowe

Potrzeby użytkowników uczestniczących w seminarium, jak też pozostałych, którzy niestety nie mogli w nim wziąć bezpośredniego udziału, były bardzo duże i nie sposób było wyczerpać wszystkich zagadnień na trwającej 2,5 godziny prezentacji. Dlatego też kontynuacją tego szkolenia była dalsza, szeroka wymiana poglądów i dyskusja drogą elektroniczną.
W tym roku planujemy dalsze tego typu szkolenia, bogatsi o doświadczenia roku ubiegłego. Wprowadzimy podział na grupy użytkowników korzystających z różnych baz: Current Contents lub Science Citation Index. Doświadczenie wyka- zało bowiem, że tematyka poruszana przy omawianiu każdej z baz wykazuje jednak pewną różnorodność i problemy użytkowników w zakresie wyszukiwań w obu bazach są nieco inne.
Efektem tych spotkań - bezpośrednich i pocztowych - z użytkownikami oraz odpowiedzią na ich zapytania wynikłe w trakcie korzystania z baz, będzie (mamy taką nadzieję), publikacja "Poradnik dla korzystających z baz sieciowych CC i SCI ", która jest już opracowana i w niedługim czasie się ukaże.
Aby przetrwać w "wieku informacji" trzeba posiąść wiedzę jej zdobywania, oceny i efektywnego wykorzystania.

Góra
s2.jpg

Zapytaj bibliotekarza

Telewizja UŚ

Więc Jestem. Studencki serwis rozwoju